THỜI XA VẮNG CỦA LÊ LỰU VÀ TIẾN TRÌNH ĐỔI MỚI VĂN XUÔI VIỆT NAM SAU 1975

ThS. Thái Thị Mỹ Bình

Khởi đầu sự nghiệp viết văn từ những năm 60 của thế kỷ XX, Lê Lựu thuộc số ít những nhà văn thế hệ chống Mỹ tiếp tục có những thành tựu nổi bật trong lao động nghệ thuật từ sau 1975, nhất là từ công cuộc đổi mới văn học từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI tới nay. Sự trình làng của tiểu thuyết Thời xa vắng vào năm 1986 đã làm khuấy động bầu không khí văn học nước nhà. Tác phẩm này thực sự trở thành một hiện tượng văn học, làm tốn không ít giấy mực của giới phê bình và nghiên cứu văn học. Đây là tác phẩm có ý nghĩa bước ngoặt trong văn nghiệp của Lê Lựu, tác phẩm giúp nhà văn xác định vị thế chắc chắn của mình trong hàng ngũ những nhà văn tiêu biểu của thời kỳ đổi mới, đồng thời là tác phẩm có ý nghĩa như một dấu mốc quan trọng trong tiến trình vận động và phát triển của văn xuôi nước nhà từ sau 1975.

Khảo sát Thời xa vắng trên bình diện nội dung, có thể nhận thấy sự cách tân của Lê Lựu trên phương diện đề tài, chủ đề và cảm hứng nghệ thuật.

Thời xa vắng có một hệ thống đề tài vừa quen vừa lạ. Sự bổ sung đề tài thành thị vào hệ thống những đề tài quen thuộc của văn học thời đại như đề tài nông thôn, đề tài xây dựng, đề tài chiến tranh và người lính đã góp phần tạo nên bộ mặt vừa quen vừa lạ đó của Thời xa vắng. Mặt khác, quan sát sự thể hiện các đề tài kể trên trong tác phẩm, ta cũng nhận thấy tác giả đã xác định vị trí độc lập cho đề tài xây dựng, đã tách nó khỏi ý nghĩa chức năng soi sáng cho đề tài chiến đấu như thường thấy trong các tác phẩm văn xuôi giai đoạn trước, và vì thế, nó chỉ mang ý nghĩa là phạm vi đời sống mà thôi.

Vấn đề trung tâm đặt ra trong tác phẩm là số phận con người, cụ thể hơn là hạnh phúc của con người. Nếu trong văn xuôi trước đây, hạnh phúc của con người được hòa vào hạnh phúc chung của dân tộc, hạnh phúc là được cống hiến cho sự nghiệp chung của đất nước, thì giờ đây trong tác phẩm của mình, Lê Lựu lại chú ý đến hạnh phúc riêng tư, hạnh phúc cá nhân. Trong quan niệm của Lê Lựu, hạnh phúc của con người trước hết là được ấm no, thứ đến là được yêu thương và cao hơn hết, hạnh phúc là khi tư tưởng cá nhân được khẳng định, là khi con người xác định được vị trí của mình trong mối quan hệ với cộng đồng xã hội.

Câu chuyện về một thời mà Lê Lựu gọi là “thời xa vắng” là một câu chuyện buồn mà suốt một thời gian dài người ta cố tình không nhắc tới. Trong cái thời ấy, người ta sống hào hùng, hồn nhiên; người ta thương yêu, đùm bọc và lo lắng cho nhau nhưng lại giản đơn, ấu trĩ không biết người được yêu thương, quan tâm ấy có thực sự hạnh phúc hay không. Đó là cái thời mà sự yêu ghét của con người bị định đoạt một cách thô bạo, khiến người ta muốn tồn tại phải tự gọt đẽo mình, phải “sống hộ ý định người khác”. Tất cả những sai lầm một thời đó in rõ trong số phận và tính cách của nhân vật chính Giang Minh Sài. Suốt nửa cuộc đời, Sài loay hoay giữa muôn vàn đau khổ do sức ép từ nhiều phía. Thưở nhỏ, Sài phải dằn lòng sống theo ý muốn của gia đình, dòng họ. Đến tuổi trưởng thành, Sài lại phải cố gồng mình lên để chịu đựng, phải “tự giết chết đi những xao xuyến thèm khát một hạnh phúc thực sự”. Khi vào quân ngũ, Sài lại phải theo ý các thủ trưởng “yêu cái người khác yêu, ghét bỏ cái người khác ghét bỏ”. Khi bước vào cuộc hôn nhân thứ hai với Châu, tuy là người tự do lựa chọn và sống theo ý mình, nhưng cách sống của anh vẫn là hệ quả của  những tháng ngày “sống hộ ý định người khác” thuở trước. Hôn nhân đổ vỡ là kết quả của một thời “yêu cái mình không có” của anh. Sau biết bao đau khổ, dằn vặt, anh quyết định dứt bỏ quá khứ lầm lạc, trở về Hạ Vị, góp phần xây dựng cuộc sống mới trên quê hương. Viết thêm phần ba câu chuyện như một kết thúc có hậu, Lê Lựu muốn hoàn tất việc lý giải chủ đề tác phẩm và thể hiện suy nghĩ của mình: Con người ta không nên “yêu cái người khác yêu”, cũng không nên “yêu cái mà mình không có”. Người ta chỉ có thể hạnh phúc khi biết sống theo suy nghĩ và hành động của mình. Cái “thời xa vắng” vì thế có tác dụng như một bài học để mọi người không bao giờ lặp lại.

Viết về cuộc đời Giang Minh Sài gắn với một “thời xa vắng” đầy những bi hài mà ở đó, con người cá nhân bị đè nén, bị giết chết, nhà văn muốn hướng tới một cuộc sống bình thường, một xã hội nhân văn tôn trọng cá nhân, cá tính; và ở đó, con người cũng phải có ý thức sâu sắc hơn nữa về vị trí của mình trong mối quan hệ hài hòa, thống nhất với gia đình, tập thể, cũng như dám chịu trách nhiệm về nhân cách của mình. Với ý nghĩa này,Thời xa vắng của Lê Lựu thực sự hòa tiếng nói riêng của mình vào tiếng nói nhân bản chung của văn học nhân loại.

Thời xa vắng cũng như văn học thời đại không chỉ miêu tả đời sống mà còn lý giải, cắt nghĩa đời sống. Trong tác phẩm, nhà văn đã đưa ra những lý giải thuyết phục về những nguyên nhân cuộc sống đói nghèo của người nông dân Hạ Vị, đặc biệt lý giải những nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng con người cá nhân không có chỗ đứng trong cái “thời xa vắng” đã qua đầy những áp đặt duy lý, ấu trĩ và không ít những sai lầm.

Vì sao Sài không được là mình, không thể sống theo ý mình, không thể đi theo tiếng gọi của tình yêu đích thực? Bởi trước hết, theo Lê Lựu, trong cái thời ấy, không ai cho Sài cái quyền làm như vậy. Cái danh dự của gia đình, dòng họ ông đồ Khang, cái uy tín cán bộ của ông Hà, của anh Tính không cho phép Sài “thò ra cái ý định bỏ vợ”. Cái sự yêu thương, quan tâm của Hiền, Hiểu và những người khác trong quân ngũ cũng không cho phép Sài sống với tình yêu đích thực của mình, thâm chí không thể sống với suy nghĩ riêng tư của mình. Thế nên, Sài “không được là mình, không dám là mình”

Mặt khác, Sài không thể sống theo ý mình bởi dư luận. Chính cái sức mạnh của dư luận đã đè nặng lên gia đình Sài, rồi tất cả đổ ụp lên đầu Sài. Và cũng như bao người khác ở làng Hạ Vị, Sài phải “dựa vào dư luận mà sống”, Sài không đủ can đảm “dẫm lên dư luận mà đi theo ý của mình”.

Bi kịch của Sài là do những nguyên nhân khách quan mang lại, bi kịch đó còn được tạo nên từ nguyên nhân chủ quan: Sài là người nhu nhược, thiếu dũng cảm. Trong đoạn đời đầu, vì nhu nhược,hèn nhát, Sài đã không dám chống lại sự áp đặt của gia đình, không dám vượt qua dư luận, không dám phá bỏ những ràng buộc để sống với con người thật của mình, không dám đấu tranh để bảo vệ tình yêu và hạnh phúc thực sự của mình. Trong đoạn đời sau, cũng vì nhu nhược, Sài đã để vợ lấn lướt, xem thường. Đó cũng chính là nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ trong cuộc hôn nhân thứ hai của anh.

Cách lý giải chủ đề của Lê Lựu thể hiện cái nhìn biện chứng đối với quá khứ, thể hiện cái nhìn đầy đủ, toàn diện về con người. Và do đó, những lý giải đó có sức thuyết phục cao. Tuy nhiên,  bên cạnh những lý giải thuyết phục đó, trong tác phẩm không phải không có những lý giải mang tính chủ quan, không tránh được phần cứng nhắc. Chính sự phức tạp trong việc lý giải và định giá thế giới như trên đã đưa đến một cấu trúc cảm hứng phức tạp trong Thời xa vắng.

Cảm hứng bi – hài là cảm hứng cơ bản của tác phẩm đã tỏ rõ tính chân thực lịch sử của nó. Cảm hứng này đem đến cho người đọc một cái nhìn sâu sắc và biện chứng hơn về cuộc đời và con người. Câu chuyện về một thời đã qua trong Thời xa vắng chứa chất biết bao nỗi buồn, bao bi kịch, và cũng chứa đựng biết bao chuyện nực cười. Điều dặc biệt là với Thời xa vắng, Lê Lựu hầu như không sử dụng phương thức cường điệu, phóng đại, phương thức quen thuộc của văn xuôi viết theo cảm hứng hài kịch. Nhà văn kể về cái thời đã qua với những chuyện rất thật, thật như đùa. Những đoạn kể, đoạn tả trong tác phẩm về cảnh đi làm thuê của người dân Hạ Vị; cảnh đám tang cụ đồ Khang; chuyện người ta can thiệp thô bạo đến quyền tự do cá nhân; cách đánh giá con người rất quan liêu, cứng nhắc; chuyện anh chàng Sài việc gì cũng phải theo các thủ trưởng kể cả chuyện yêu và ngủ với vợ, chuyện Sài sập bẫy tình của cô gái Hà thành khôn ngoan, lọc lõi là Châu, chuyện Sài sống với vợ mà chẳng khác gì thằng đầy tớ,…vừa khiến người ta bật cười về những chuyện thật như đùa mà tác giả kể, vừa khiến người ta xót xa thương cảm cho những người phải “sống vo tròn tính cách” đi như Giang Minh Sài.

Bổ sung cho cảm hứng bi – hài là cảm hứng ngợi ca, khẳng định. Với cảm hứng này, nhà văn mong muốn mang đến cho mọi người niềm tin, niềm hy vọng về nhứng điều tốt đẹp sẽ đến nếu con người biết sống đối với chính mình, với những ước mơ khát khao của chính mình. Tuy nhiên, cảm hứng ngợi ca, khẳng định tỏ ra gượng gạo và ít tính thuyết phục so với cảm hứng bi – hài trong tác phẩm.

Kh¶o s¸t Thêi xa v¾ng vµ sù ®æi míi cña v¨n xu«i ViÖt Nam sau 1975 trªn b×nh diÖn thi ph¸p, nghÖ thuËt, ta có thể nhận thấy những cách tân của nhà văn trong nghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt, xây dựng cèt truyÖn và kÕt cÊu trÇn thuËt.

Thời xa vắng đã có sự thay đổi rất căn bản trong quan niệm nghệ thuật về con người, từ đó dẫn đến những thay đổi trong nghệ thuật xây dựng nhân vật. Xóa bỏ những nguyên tắc nhận thức cứng nhắc về con người, xóa bỏ cách phân tuyến nhân vật rạch ròi như trong văn xuôi giai đoạn trước, Thời xa vắng đã có sự thay đổi trong quan niệm về nhân vật văn học. Lê Lựu đã xây dựng được “lịch sử trong con người”

Nhìn nhận vật như một tính cách thực sự, khám phá sự hình thành và phát triển tính cách trong sự tác động của hoàn cảnh, môi trường lịch sử – xã hội, chú ý mối quan hệ giữa tính cách và số phận của nó, nhìn sâu vào nhân vật để nhận ra sự vênh lệch trong bản thân nó và sự vênh lệch của nó với chuẩn mực xã hội – sự vênh lệch làm nên số phận bi kịch của nhân vật; dịch chuyển các điểm nhìn trần thuật để có cái nhìn toàn diện, đầy đủ hơn về nhân vật; sử dụng độc thoại nội tâm để khám phá đời sống tinh thần phong phú của nhân vật… đã giúp Lê Lựu đạt được những thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, và Giang Minh Sài trở thành một nhân vật điển hình sống động, có sức ám ảnh to lớn đối với mọi thế hệ độc giả.

Có thể nói tính cách của Giang Minh Sài là sản phẩm của một hoàn cảnh đáng buồn, đầy bất công phi lý thời quá khứ: cái xấu bao quanh cái tốt, cái ác nằm ngay trong cái thiện, con người bị biến thành nô lệ cho những định kiến hẹp hòi, những nguyên tắc chủ quan cứng nhắc, giáo điều. Hoàn cảnh đó khiến Sài phải tự bào mòn, gọt đẽo mọi cá tính cho vừa với khuôn mẫu chung của cộng đồng xã hội, biến Sài thành kẻ nhu nhu nhược, hèn nhát, và vì thế, cuộc đời của Sài là cuộc đời bất hạnh, đầy rẫy những bi kịch.

Tính cách nhu nhược, hèn nhát của Sài do đâu mà thành? Lê Lựu lý giải: Một phần do sự áp đặt của hệ tư tưởng gia trưởng, mặt khác nó xuất phát từ căn nguyên sâu xa là tâm lý cố hữu của người nông dân làm thuê “sẵn cơm thì ăn, sẵn việc thì làm, chỉ hong hóng chờ chủ sai bảo chứ không dám quyết đoán, định đoạt một việc gì”.

Cuộc đời của Sài không hề phẳng lặng, bình yên. Sài luôn phải sống trong tình trạng “vênh lệch” giữa một bên là khát vọng tình yêu và hạnh phúc cá nhân với một bên là nguyên tắc chủ quan ấu trĩ, là hiện thực bi đát, đau khổ; giữa một bên là “điều mình mong muốn” với bên kia là “điều người khác muốn”. Đây chính là xung đột dữ dội nhất trong con người Sài, đẩy Sài vào bi kịch. Cuộc đời Sài không giản đơn thuận chiều mà chứa đầy những nghịch lý: Sài tốt, Sài hiền lành, Sài có đủ điều kiện để tìm thấy hạnh phúc giữa cuộc đời này nhưng Sài lại không gặp lành, Sài bất hạnh; Sài phấn đấu không mệt mỏi và chấp nhận những điều mà mình không muốn để được đứng vào hàng ngũ của Đảng, nhưng Sài không được kết nạp; Sài là người lính dũng cảm, đạt nhiều thành tích nhưng Sài không trở thành anh hùng; Sài sống trong sự yêu thương của mọi người nhưng chính tình yêu thương đó lại làm hại đời anh. Qua nhân vật này, cuộc đời đầy rẫy những nghịch lý, bất công được tác giả khái quát một cách sâu sắc.

Trong quá trình khắc họa tính cách và số phận nhân vật, Lê Lựu hết sức quan tâm tới những dằn vặt, suy tư, những suy nghĩ, trải nghiệm của nó trước cuộc sống, tức là chú ý đến quá trình tự ý thức và đời sống nội tâm của nhân vật. Để khắc họa rõ nét về nhân vật, nhà văn sử dụng ngôn ngữ độc thoại nội tâm, một phương tiện biểu hiện hữu hiệu thế giới bên trong của con người. Thông qua độc thoại nội tâm, cái thế giới bên trong của Giang Minh Sài với tất cả những hoài bão, ước mơ, với tất cả những đau khổ, cay đắng đã hiện lên một cách chân thực, sinh động. Thông qua độc thoại nội tâm, người đọc nhận ra rằng sâu xa trong ý nghĩ của Sài, anh luôn mong muốn được giải thoát, dù bề ngoài của anh có vẻ như chấp nhận mọi sắp đặt. Đọc những trang nhật ký của Sài, ta sẽ thấy rõ điều đó.

Với nhân vật Giang Minh Sài, Lê Lựu đã có một cách nhìn thấu đáo, biện chứng về con người. Con người ngoài những mặt tốt, đáng thương còn có cả những mặt xấu, đáng giận. Điều đặc biệt khi khắc họa tính cách của Giang Minh Sài, nhà văn không đứng ở vị trí phán truyền và áp đặt. Người đọc được cảm nhận đầy đủ về nhân vật qua việc xê dịch các điểm nhìn trần thuật thể hiện những cách đánh giá khác nhau đối với nhân vật. Tính cách của nhân vật được đánh giá từ nhiều phía, nhiều thời điểm; những cách đánh giá đó có giá trị bổ sung tạo cho nhân vật một tính cách hoàn chỉnh. Ta có thể hiểu rõ hơn về tính cách nhân vật Sài thông qua nhận xét của các nhân vật khác trong tác phẩm như Hương, Hiểu, Hiền, chính ủy Đỗ Mạnh, anh Tính, chú Hà, Châu và người nhà của Châu…

Một yếu tố khác của thi pháp nghệ thuật tác phẩm cũng rất đáng quan tâm đấy là hệ thống cốt tuyện. Có thể nói, cốt truyện Thời xa vắng là một cốt truyện truyền thống, trong đó các sự kiện, biến cố được trình bày theo trật tự thời gian khách quan và sự phát triển các biến cố ấy cũng phù hợp với lôgich khách quan. Đó là một cốt truyện đơn giản, mạch lạc, không có sự ly kỳ với những sự kiện, biến cố có tính chất ngẫu nhiên, xuất hiện đột ngột, bất ngờ làm xoay chiều câu chuyện hoặc làm thay đổi số phận nhân vật. Một cốt truyện với hệ thống biến cố như vậy phù hợp với việc thể hiện tư tưởng luận đề của tác phẩm, nhưng lại khiến người đọc cảm thấy thiếu đi sự hấp dẫn. Tuy nhiên, nếu quan niệm cốt truyện không chỉ là hệ thống các biến cố mà còn là hệ thống tính cách với các chi tiết nghệ thuật hỗ trợ cho việc khắc họa tính cách, chúng ta sẽ nhận ra nét mới của cốt truyện Thời xa vắng. Sức hấp dẫn của cốt truyện tác phẩm ở chính những chi tiết nghệ thuật rất độc đáo này.

Cốt truyện Thời xa vắng được đan dệt bằng một hệ thống các chi tiết nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn. Các chi tiết dù nhỏ nhưng lại mang một sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng, góp phần làm cho hình tượng mang tính cụ thể, gợi cảm, sống động hơn. Các chi tiết này đóng vai trò vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện phát triển thuận lợi và hợp lý. Chi tiết về cuộc họp của dân làng Hạ Vị trong phần đầu tác phẩm; chi tiết chú Hà quàng khăn đỏ cho Sài và Sài thay mặt đội thiếu nhi tháng Tám nói lời hứa hẹn phấn đấu; chi tiết Sài mua phở cho vợ ăn suốt ba ngày liên tục khiến cho vợ bỏ về nhà mẹ đẻ,… là những chi tiết tiêu biểu, hàm chứa rất nhiều ý nghĩa. Trong tác phẩm còn nhiều chi tiết thú vị khác nữa: Chi tiết Sài theo mẹ đi làm thuê rồi cay đắng nhận ra nỗi tủi nhục của kẻ đi làm thuê kiếm miếng ăn; chi tiết Sài và Hương gặp nhau và tỏ tình cùng nhau giữa mênh mông nước lụt; chi tiết ông Hà triệu tập cán bộ xã để làm rõ chuyện đồn đại về quan hệ Sài – Hương; hay như chi tiết lần đầu tiên đi chơi của Châu với Sài đã bắt đầu báo hiệu tính cách của Châu như thế nào,…Mỗi chi tiết đều được tác giả dựng lên với ý đồ nghệ thuật riêng. Nó góp phần giải thích hoặc báo hiệu cho những gì sẽ xảy ra sau đó hoặc góp phần đắc lực vào việc khắc họa tính cách nhân vật. Đây chính là điểm hấp dẫn của Thời xa vắng trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện.

Ngoài ra, còn có thể nhận thấy trong nghệ thuật trần thuật của tác phẩm, dường như Lê Lựu rất ít tả mà thiên về kể. Đặc biệt tác giả thường sử dụng lối kết hợp kể – tả hoặc kết hợp tả – bình luận, nhiều nhất là kết hợp lời kể với lời giải thích, bình luận. Trong tác phẩm, nhà văn rất ít miêu tả cảnh thiên nhiên hoặc chân dung con người, nếu có thì chỉ tả xen trong những đoạn kể. Cái được nhà văn chú ý miêu tả hơn cả là những bức tranh sinh hoạt của con người. Trong tác phẩm có nhiều đoạn tả cảnh sinh hoạt khá hay, hấp dẫn: Cảnh người làng Hạ Vị đi làm thuê đã được mô tả với ngòi bút sắc sảo và đầy xúc động. Đoạn tả cảnh mẹ con Sài bưng nồi cơm nhà chủ vừa dọn lên, chưa kịp ăn đã phải bỏ chạy, hình ảnh Sài đói khát thèm thuồng vùa chạy theo mẹ vừa ngoái nhìn bát cơm mới xới ra thật xót xa và thấm thía. Những đoạn tả cảnh lụt lội hay cảnh mâm trên mâm dưới; cảnh tiếp khách ở nhà quê,…vừa thật vừa chua xót đến nao lòng. Đoạn tả về bọn người cơ hội xu nịnh xuất hiện trong đám ma cụ đồ Khang cũng là một đoạn tả xuất thần, chỉ cần phẩy vài nét thôi, ngòi bút sắc lẻm của Lê Lựu đã lột tả được hồn vía, tâm địa của chúng…Phải là người từng trải, từng day dứt về cuộc sống nghèo khổ của người nông dân, Lê Lựu mới có thể viết những trang văn ứa lệ như vậy;  cũng phỉa là người am hiểu sâu sắc tình người tình đơi, Lê Lựu mới có những trang văn sắc sảo đến như vậy. Chính từ những trang miêu tả xuất sắc này, tác phẩm được nhà thơ Trần Đăng Khoa đánh giá là “có nhiều trang đạt tiêu chuẩn Nam Cao”.

Trong quá trình trần thuật, Lê Lựu đặc biệt chú trọng đến nghệ thuật kể chuyện Chính vì thế, lời kể trở thành thành phần dày đặc nhất trong tác phẩm. Điều đặc biệt là Lê Lựu thường hay kết hợp lời kể với lời bình luận. Cứ hễ kể chuyện gì là nhà văn lại đưa ra ngay một lời nhận xét, một lời bình. Sự kết hợp này giúp người kể bộc lộ trực tiếp thái độ tình cảm của mình trước con người, trước hiện thực khách quan và đưa ra nhiều triết lý thể hiện chiều sâu của tư duy cũng như chiều dài của những trải nghiệm cuộc sống.

Với việc ưu tiên lời kể hơn lời tả, nghệ thuật trần thuật của Thời xa vắng rất gần gũi với văn xuôi truyền thống, nhưng bằng sự phối hợp lời kể, lời tả với lời giải thích bình luận, Thời xa vắng lại thể hiện tính chất hiện đại trong nghệ thuật trần thuật của mình.

Thời xa vắng thể hiện tình cảm thẩm mỹ của thời đại mới, thời đại của ý thức cá nhân, một thời đại không chấp nhận bất cứ cái gì là giáo điều. Thời đại ấy cho phép nhà văn thể hiện kinh nghiệm cá nhân của mình thông qua tác phẩm. Tình cảm thẩm mỹ của thời đại không chỉ thể hiện trong việc sử dụng phối hợp lời kể, lời tả, lời giải thích, bình luận mà còn được thể hiện trong giọng điệu trần thuật của tác phẩm. Thời xa vắng là một tác phẩm đa giọng điệu, có khi ngậm ngùi, xót xa, có khi triết lý, có khi giễu nhại, trong đó giếu nhại là giọng điệu cơ bản nhất. Giọng giễu nhại này thường gắn với cảm hứng về cái hài. Nó biến thành trò cười tất cả những gì có cái vỏ bề ngoài nghiêm túc bằng cách tô đậm tính lố bịch, vô nghĩa, lỗi thời của nó. Trong tác phẩm, Lê Lựu giễu nhại thứ quan hệ giả dối của lũ người xu nịnh, cơ hội; giễu nhại thứ quan niệm giai cấp giáo điều, xơ cứng; giễu nhại cái lối đánh giá người khác chủ quan, theo một khuôn mẫu cứng nhắc, cứ thấy ai khác mình là xấu; giễu nhại cung cách làm ăn tập thể không chú trọng chất lượng lao động cũng như chất lượng cuộc sống; giễu nhại chủ nghĩa thành tích, chủ nghĩa hình thức,…Thời xa vắng là một tác phẩm giễu nhại độc đáo.Trong tác phẩm, khoảng cách thời gian và khoảng cách giá trị của sử thi hoàn toàn bị đảo ngược. Từ vị trí của người trần thuật từng trải, hiện thực hiện ra như một “thời xa vắng” đầy những bi hài.

Xét về tính đa giọng của tác phẩm, Thời xa vắng không phải là tác phẩm đầu tiên, duy nhất trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, nhưng xét riêng về giọng giễu nhại thì tác phẩm lại có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam sau 1975. Giọng điệu này thể hiện một cái nhìn “phi thành kính” đối với hiện thực được miêu tả. Giọng điệu này cho phép tác giả tấn công vào cái cũ, cái lỗi thời, cái lạc hậu một cách trực diện, thể hiện sự căm ghét sâu cay đối với thói giả trá, xu nịnh, đối với những nguyên tắc cứng nhắc, ấu trĩ, đồng thời thể hiện nhu cầu khẳng định cá nhân, cá tính. Giọng điệu này nhập vào tiếng nói xã hội để biến tiếng nói ấy trở thành tiếng nói nghệ thuật.

Trong sự so sánh với văn xuôi Việt Nam trước và sau 1975, Thời xa vắng của Lê Lựu vừa như rất cũ, rất gần gũi với văn xuôi thời kỳ chiến tranh, vừa như rất mới với những yếu tố cách tân trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Điều đó xác định tính chất quá độ của tác phẩm trên hành trình đổi mới của văn xuôi Việt Nam sau 1975. Tuy không phải là sự cách tân toàn diện như các tác phẩm của một số tác giả khác trong giai đoạn sau, nhưng Thời xa vắng của Lê Lựu vẫn là tác phẩm có ý nghĩa mở đường, tác phẩm đã đặt dấu mốc quan trọng trong tiến trình vận động và phát triển của văn xuôi nước nhà, tác phẩm đã đưa Lê Lựu lê vị trí danh dự của những nhà văn xuất sắc thời kỳ đổi mới. Chúng tôi hoàn toàn nhất trí với đánh giá sau đây của một nhà nghiên cứu văn học: “Nếu trong tổng số  sáu trăm hội viên Hội nhà văn Việt Nam (thời điểm 1986 – TTMB), cứ mười người chọn lấy một người tiêu biểu, thì Lê Lựu là một trong số 60 nhà văn ấy. Nếu về văn xuối hiện đại Việt Nam, chọn lấy 50 tác phẩm, thì có mặt Thời xa vắng. Nói thế để thấy, trong văn học Việt Nam hiện đại, Lê Lựu đã có một vị trí đáng kể”./.

http://www.spmamnondl.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=48:thi-xa-vng-ca-le-lu-va-tin-trinh-i-mi-vn-xuoi-vit-nam-sau-1975&catid=56:trao-i-kinh-nghim

About these ads

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: